Дэлхий даяар уур амьсгал хувьсан өөрчлөгдөхийн хэрээр усны хомсдол, газрын доройтол зэрэг байгаль орчны тулгамдсан асуудал манай орныг тойрч бус дайрч байна. Манай улсын нийт газар нутгийн 80 орчим хувь нь их бага хэмжээгээр цөлжилтөд өртөөд байна. 

Тэгвэл Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын Конвенцын Талуудын 17-р бага хурал буюу COP17 энэ жил манай улсад анх удаа зохион байгуулагдах гэж байгаа билээ. Үүний хүрээнд COP17 зохион байгуулах Үндэсний хороо болон НҮБ-ын харьяа Олон улсын шилжилт хөдөлгөөний байгууллагын Монгол дахь салбарын хамтарсан ажлын хэсэг хангайн бүсийн төрийн байгууллагууд болон орон нутгийн иргэдийн төлөөлөлтэй уулзлаа. Тус уулзалт Архангай аймгаар эхэлж Баянхонгор аймгаар өндөрлөлөө. Уулзалтаар бүс нутгийн байгаль орчинд тулгамдсан асуудал болон орон нутгийн санал санаачилга, шийдлүүдийг хэлэлцсэн юм. 

COP17 бага хурал нь олон улсын хамтын нийгэмлэгийн хүрээнд ган гачиг, цөлжилт, газрын доройтлыг чухалчлан хэлэлцдэг цор ганц олон талт гэрээ юм. Тус конвенц анх 1994 онд батлагдсан бол манай улс 1996 онд нэгдсэн байдаг. Энэхүү томоохон хэмжээний уулзалт манай улсад зохион байгуулагдснаар бид байгаль орчны тулгамдсан асуудал болон санал, санаачилгуудаа олон улсад танилцуулж, хөрөнгө оруулалт татах боломжууд нээгдэх юм. 

Олон улсын шилжилт хөдөлгөөний байгууллагын Монгол дахь салбарын төслийн ахлах ажилтан Д.Мөнхтуяа:

• Дэлхийн банкны тооцоолсноор байгаль орчны удаан явцтай гамшгууд болох ган гачиг, цөлжилт, газрын доройтлын асуудлаар ямар нэгэн оновчтой арга хэмжээ авахгүй бол 2050 он гэхэд дэлхий даяар 216 сая гаруй хүн дотооддоо дайжих эрсдэлтэй гэж гарсан. Иймд COP17 манай улсад зохион байгуулагдаж байгаа нь их ач холбогдолтой гэж бодож байна. Манай байгууллага бага хурал зохион байгуулах үндэсний хороотой хамтран орон нутгийн төлөөллүүдэд мэдээлэл хүргэж, санал солилцон ажиллаа. 

Архангай аймаг

Архангай аймаг нь хангайн бүс нутгийг дагасан ойт хээрийн уулархаг бүс нутаг юм. Тус аймгийн цаг уур, орчны шинжилгээний газрын мэдээлснээр, сүүлийн жилүүдэд цаг уурын нөхцөл байдал хүнд байгаа аж. Өвөлдөө их хэмжээний цас орж, хавар зундаа хур тунадас багатай, аадар бороо их орж байгаа тул эдгээрийг дагаад зуд, ган гачиг, үер усны гамшиг зэрэг асуудлуудтай тулгарч байна. Ган зудтай холбоотойгоор ой хээрийн түймэр нэмэгдэж, улмаар ховор төрөлд ордог амьтан, ургамал багасах болсныг  аймгийн Байгаль орчны газар онцоллоо. 

Тус аймгийн хувьд улсдаа малын тоо толгой өндөр аймгийн нэгт ордог бөгөөд сүүлийн нэг жил улсын хэмжээнд тэргүүлжээ. Үүнийг дагаад бэлчээрийн даац ч хэтэрчээ. 

• Бэлчээрийн даац хэтрэх нь ургамлын бүрхэвчийг сийрэгжүүлж, хөрсний гадаргыг нүцгэн болгодог тул хөрсний чийг ууршин шим тэжээлээ алдсанаар цөлжилт хурдацтай явагддаг байна. 

Аймгийн бэлчээрийн өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар Хүнс, хөдөө аж ахуйн газрын мал, аж ахуйн асуудал хариуцсан мэргэжилтэн Б.Доржсүрэн:

• Манай аймаг 55.3 мянган га тал нутагтай. Үүний 67 хувь нь бэлчээрийн нутаг гэж явдаг. Одоогийн байдлаар энэ бэлчээрийн хэсгийн 75 хувь нь ямар нэг байдлаар доройтлын хэлбэрт орсон байна. Сүүлийн хагас жилийн байдлаар манай аймагт 4.3 сая толгой мал тоологдсон бөгөөд бэлчээрийн даац 3-5 дахин хэтэрсэн. Ингээд малчдад ирэх дарамт нэмэгдсэнээс үүдэн нүүдлийн мал аж ахуй цаашдаа устах хандлага ажиглагдаж байна. 

Малчдын төлөөлөл Д.Пүрэв-Очир:

• Манай Өлзийт сум бол Орхон голын эрэгт байрлалтай. Сумаас 800 метрийн зайд одоогоор 14га газар нутагт хогийн цэг бий болсон байна. Энэ нь уур амьсгалын өөрчлөлт, хуурайшилт болоод иргэдийн амьдрах орчинд сөргөөр нөлөөлж байна гэж харж байна. Тиймээс шат шатны байгууллага болон олон улсын төслүүд дан ганц манай аймаг гэлтгүй улсын хэмжээнд энэ ажлыг төсөл болгон хэрэгжүүлээсэй л гэж хүсэж байна. 

Өвөрхангай аймаг 

Өвөрхангай аймаг нь хангай, хээр, говийн гэсэн гурван бүс нутагтай. Нийт хүн амын 70 гаруй хувь нь нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлдэг бөгөөд 14 аймаг, 70 гаруй сумдад отор нүүдэл хийн аж төрдөг. Тус аймгийн Байгаль орчны асуудал эрхэлсэн мэргэжилтнүүдийн хэлснээр сүүлийн жилүүдэд цаг уурын нөхцөл байдал эрс өөрчлөгдөж байгаа бөгөөд өвөл их хэмжээний цас орж, сүүлийн гурван жил зудад нэрвэгджээ. Мөн сүүлийн нэг жилийн хугацаанд аянга, хуй салхины осол нэмэгдсэн хэмээн аймгийн онцгой байдлын газраас мэдээллэсэн юм. Эдгээрийг дагаад малчин ардын эрүүл мэнд болон сэтгэл зүйн байдал доройтох болсныг онцоллоо.

Малчдын төлөөлөл Д.Жаргал:

• Би 50 жил мал маллаж байна. Энэ өвөл хүйтэн салхитай, цас ихтэй айхтар өвөл боллоо. Өнгөрсөн жил ч хур бороо маш бага орсон. Энэ хавар ч ижил байна. Манай тэр хавийн малчид их ам муутай байгаа. Зарим нь аргаа бараад малаа зараад дуусаж байгаа сурагтай байна лээ. 

Ойн нэгжийн дарга Ц.Батгэрэл:

• Манай аймагт сүүлийн дөрвөн жил айхтар зуд боллоо. Дээрээс нь ургамлын төрөл зүйл хомсдож эхэлснээс үүдэн хүйтний улиралд мал идэх идэшгүй болж байна. Байгаль орчин хариуцсан мэргэжилтнийхээ хувь хэд хэдэн удаа хөдөө айлуудаар явж байсан. Тэгэхэд бог малууд идэш, тэжээл байхгүйн улмаас ноосоо зулгааж идэхийг нь харах хэцүү байсан. Үүнийг дагаад амьтдаас гадна малчдын эрүүл мэнд, сэтгэл зүйн асуудал үнэхээр хэцүү болж байна. 

Өвөрхангай аймгаас 17-р бага хурлаар дамжуулан хүргэж буй нэг онцлох төсөл бол Таац нуурын голдирлын шулуутгалын ажил юм. 

Тус нуур нь нүүдлийн шувуудын хуран цугладаг, реликт цахлайн үржил явагддаг ганц нутаг аж. Гэсэн ч энэхүү нуур ширгээд хэдийн зургаан жил өнгөрчээ. Таацын нуураас гадна сүүлийн жилүүдэд говийн бүсэд зуншлага тааруу байгаа учир булаг шанд тодорхой хэмжээгээр тасрах болжээ. 

Баянхонгор аймаг

Аймгийн Байгаль орчны газрын мэргэжилтний хэлснээр одоогийн байдлаар тус аймгийн газар нутгийн 98 хувь нь цөлжжээ. Уг судалгааг тэд жил алдалгүй хийдэг байна. 

Малчдын төлөөлөл Ц.Лхүндэнбат:

• Манай Богд сум миний мэдэхээр 30 жилийн өмнө л цөлжиж эхэлсэн. Сүүлийн үед манай сум хавиар бол долоо хоногийн бараг тав, зургаа өдөрт нь салхилахаас өөр юмгүй байна. Байгаль ээжийнхээ ачаар өнгөрсөн зун бол сайхан зун байсан. Түүнийхээ хүчээр өвлийг давсан. Харин энэ хавар бол зөвхөн манай сум гэлтгүй аймаг даяараа л хүндхэн байна. 

Баянхонгор аймагт уул уурхайн үйл ажиллагаа их явагддаг байна. Харин хариуцлагагүй компаниудын ажлаас үүдэн газрын доройтол болон бусад асуудал багагүй үүсэж байгааг аймгийн байгаль хамгаалагч онцоллоо. Мөн сүүлийн жилүүдэд аймаг даяар ямааны тоо толгой ихсэж байгаа бөгөөд тус аймаг 2025 оны байдлаар хоёр сая гаруй ямаатай гэж тоологджээ. Малын тоо толгой ийн өсөж, бэлчээрийн даац хэтрээд буй нь газрын доройтолд нөлөөлж буй ч нөгөө талдаа малчдын орлого, амьжиргаа малын тоо толгойтой нь салшгүй холбоотой байдаг талаар бусад мэргэжилтнүүд онцоллоо. 

Богд сумын засаг дарга Л.Ганаа

• Манай сум бол ямар нэг ашигт малтмалын лицензгүй унаган төрхөө хадгалж яваа сум. Үүгээрээ ч их онцлог. Энэ жил бид загийг хамгаалалтад авсан. Үүний ачаар тус ургамлын ургац өнгөрсөн жилээс хавь илүү гарсан. Сайны хажуугаар саар гэж сүүлийн жилүүдэд газрын доройтлоос үүдэн малд идэмштэй, сайн чанарын ургамлууд илт цөөрч, цагтаа ургахаа больсон. Энэ талаар ч хашир малчид ярьцгааж байна. Үүнийг дагаад махны чанар болон малын тарга тэвээрэг муудаж байна. Цаашлаад малчдын орлого буурч байна. Иймд малын тоо толгойг бууруулах бодлого баримтлахаасаа илүү малчдын нийгмийн хэрэгцээг хангах хэрэгтэй байна.