Инфляц энэ 6 сард 12 хувьд хүрч, сүүлийн 5 сар дараалан өссөөр 2023 оны 3 сараас хойших хамгийн өндөр түвшинд хүрлээ.

Инфляцын хүлээлт нэмэгдэж, төгрөгийн худалдан авах чадварт дарамт улам хүчтэй болж байгаа энэ үед бодлогын хүүгийн талаар хэлэлцүүлэг дахин өрнөж байна.

Зарим нь бодлогын хүүг нэмэгдүүлэх нь зээлийг үнэтэй болгож, эдийн засгийн идэвхийг сааруулдаг тул аль болох бага түвшинд байлгах ёстой гэж үзэж байна.

Зээлдэгчийн өнцгөөс харахад энэ нь ойлгомжтой мэт сонсогдож болно. Гэвч мөнгөний бодлого зөвхөн өнөөдрийн зээлийн өртгийн тухай асуудал биш. Энэ нь хадгаламж, банкны эх үүсвэр, төгрөгийн өгөөж, валютын ханш, инфляцын хүлээлт, санхүүгийн тогтвортой байдал, урт хугацааны эдийн засгийн өсөлтийн тухай асуудал юм.

Өнөөдөр бидэнд хамгийн их анхаарах шаардлагатай зүйл нь бодлогын хүү өндөр байгаа эсэх бус, инфляц эрчимжиж байхад бодлогын хүүг зах зээлийн нөхцөлөөс үл хамааран хүчээр бага түвшинд барих нь ямар эрсдэл дагуулдаг вэ гэдэг асуудал юм.

Мөнгөний бодлого аль хэдийн зөөлөрч байна

Мөнгөний бодлогын төлөвийг зөвхөн бодлогын хүүгийн нэрлэсэн түвшнээр үнэлдэггүй. Эдийн засагчид үүнийг эдийн засгийн тэнцвэрт бодит хүү (R*)-тэй харьцуулан үнэлдэг. Энэ нь эдийн засгийг хэт халалт, хэт агшилтгүйгээр тогтвортой өсгөхөд нийцэх бодит хүүний түвшин бөгөөд Монголын хувьд олон судалгаагаар ойролцоогоор 2–3 хувь гэж үнэлэгддэг.

Өнөөдөр бодлогын хүү 12 хувьд хэвээр байгаа ч инфляц сүүлийн нэг жилийн хугацаанд бараг 4 нэгж хувиар өсөж, бодит хүү 0 болоод байна. Өөрөөр хэлбэл, бодлогын хүү өөрчлөгдөөгүй атлаа бодит хүү (нэрлэсэн бодлогын хүү, инфляцын зөрүү) буурч, бодит хүү нь R*-аас бага, бараг сөрөг түвшин рүү шилжиж, мөнгөний бодлого өмнөхөөсөө аль хэдийн илүү сул төлөв рүү шилжээд байна.

Ийм үед бодлогын хүүг зах зээлийн нөхцөлөөс үл хамааран цаашид хүчээр бага байлгах, эсвэл бууруулах оролдлого нь инфляцыг тогтворжуулах бус, харин шинэ эрсдэлийг хуримтлуулах магадлалтай.

Өнгөрсөн сургамжаа мартаж болохгүй

Монгол Улс үүнтэй холбоотой үнэтэй сургамжийг саяхан туулсан. 2021–2022 онд инфляц эхэндээ дэлхий нийтийн нийлүүлэлтийн доголдлоос үүдэлтэй гэж үзэж байсан нь тодорхой хэмжээгээр үнэн.

Гэвч энэ нь мөнгөний бодлогын хариу арга хэмжээг удаашруулах үндэслэл болж болохгүй байсныг бид бодитоор ойлгосон.

Инфляц удаан хугацаанд өндөр түвшинд үргэлжлэхэд нийлүүлэлтийн шок нь цалин, үйлчилгээний үнэ, инфляцын хүлээлт, дотоод эрэлтээр дамжин эдийн засагт суурьшдаг. Үүний дараа инфляцыг бууруулахын тулд илүү хүчтэй, илүү өндөр өртөгтэй бодлого хэрэгжүүлэх шаардлага үүсдэг.

Энэ өртгийг эцэст нь иргэд амьжиргааны зардлын огцом өсөлтөөр, бизнесүүд санхүүжилтийн илүү хатуу нөхцөлөөр, эдийн засаг бүхэлдээ өсөлтийн алдагдлаар төлдөг.

Өнөөдөр инфляц дахин өсөж байгаа энэ үед өнгөрсөн сургамжаа мартах учиргүй.

Хадгаламжийг хамгаалахгүйгээр зээлийг хамгаалах боломжгүй

Дэлхийн банкны Ерөнхий эдийн засагч асан Уильям Истерли "The Elusive Quest for Growth" номондоо өндөр инфляцын үед бодит хүүг удаан хугацаанд сөрөг түвшинд байлгах бодлогыг санхүүгийн дарангуйлал (financial repression) гэж нэрлэсэн байдаг.

Учир нь инфляцаас доогуур өгөөжтэй хадгаламж нь хадгаламж эзэмшигчдийн мөнгөний бодит үнэ цэнийг алдагдуулдаг. Үүний үр дагаварт, хүмүүс санхүүгийн хөрөнгөд мөнгөө хадгалахаас илүү доллар, юань, бусад хөрөнгө рүү шилжих хандлагатай болдог.

Харин банкуудын хувьд хадгаламж бол зээл олгох үндсэн эх үүсвэр юм.

Хадгаламж буурвал банкны эх үүсвэр хумигдана. Эх үүсвэр хумигдвал зээл олголт саарна. Ингээд санхүүгийн зуучлал сулрахын хэрээр хөрөнгө оруулалт, бүтээмж, эдийн засгийн өсөлтөд сөрөг нөлөө үзүүлдэг.

Өөрөөр хэлбэл, бодлогын хүүг хүчээр бага байлгах нь үргэлж хямд зээл авчирдаггүй. Харин тодорхой цэгээс хойш зээл өөрөө ховордох эрсдэлийг бий болгодог.

Бодит хүүг удаан хугацаанд өндөр сөрөг түвшинд барьсан орнуудад хадгаламж, банкны санхүүжилт, эдийн засгийн өсөлт бүгд сул байдаг нийтлэг зүй тогтол ажиглагддаг.

Бодлогын хамгийн чухал зорилгоо мартаж үл болно

Мөнгөний бодлогын зорилго бол хамгийн бага бодлогын хүү тогтоох биш. Харин инфляцыг тогтворжуулах, төгрөгийн ханш, бодит өгөөжийг хамгаалах, хадгаламжийг тогтвортой хадгалах, банкны санхүүгийн зуучлалыг хэвийн ажиллуулах нөхцөлийг бүрдүүлэх явдал юм.

Өнөөдөр инфляц эрчимжиж, мөнгөний бодлого бодит утгаараа аль хэдийн зөөлөрч буй энэ үед бодлогын хүүг эдийн засгийн бодит нөхцөлөөс үл хамааран хүчээр бага түвшинд барих нь санхүүгийн зуучлал, төгрөгийн тогтвортой байдал, валютын зах, улмаар эдийн засгийн өсөлтөд илүү өндөр эрсдэл дагуулах магадлалтай.

Бид өнгөрсөн хугацаанд инфляцыг хэт өөдрөгөөр үнэлсний өртгийг амьжиргааны зардлаараа төлсөн. Иймээс өнөөдрийн бодлогын хэлэлцүүлэг богино хугацааны хүүний түвшинд бус, дунд болон урт хугацааны макро эдийн засгийн тогтвортой байдалд төвлөрөх нь илүү чухал.

Эдийн засгийг тогтвортой өсгөдөг зүйл нь хамгийн бага хүү биш. Харин эдийн засгийн бодит нөхцөлд нийцсэн, инфляцыг тогтворжуулж, хадгаламжийг хамгаалж, санхүүгийн зуучлалыг хэвийн хадгалах бодлого юм…

Эх сурвалж: Д.Ган-Очир